Kara umowna ma na celu określenie konsekwencji niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Jej wysokość wynika co do zasady z ustaleń stron. Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku sąd musi zaakceptować ją w ustalonej wysokości. Możliwe jest bowiem miarkowanie kary umownej, czyli jej zmniejszenie.

Na istotne cechy tej instytucji zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 lipca 2025 r., I CSK 968/25. Wskazał w nim, że miarkowanie kary umownej jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego, a decyzja o zmniejszeniu kary oraz zakres takiej redukcji zależą w dużej mierze od okoliczności konkretnej sprawy.

Czym jest miarkowanie kary umownej?

Miarkowanie kary umownej polega na ingerencji sądu w wysokość kary ustalonej przez strony. Sąd może zdecydować, czy kara powinna zostać zmniejszona, a jeżeli tak – w jakim zakresie.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 lipca 2025 r., miarkowanie stanowi wyraz tzw. prawa sędziowskiego. Oznacza to, że sąd dysponuje pewnym zakresem uznania przy rozstrzyganiu, czy żądanie miarkowania zasługuje na uwzględnienie oraz w jakim zakresie.

Nie jest więc tak, że wystąpienie określonej okoliczności automatycznie prowadzi do obniżenia kary o konkretną wartość.

Sąd może ingerować w stosunki umowne stron

Sąd Najwyższy podkreślił, że miarkowanie kary umownej jest przejawem prawa sądu do ingerencji w stosunki umowne równorzędnych podmiotów.

Jest to istotne, ponieważ kara umowna jest elementem stosunku umownego ukształtowanego przez same strony. Możliwość jej zmniejszenia oznacza jednak, że wysokość uzgodniona w umowie nie zawsze musi zostać utrzymana w niezmienionej postaci.

Miarkowanie jest zatem szczególnym mechanizmem pozwalającym sądowi ocenić, czy w konkretnych okolicznościach utrzymanie kary w ustalonej wysokości jest uzasadnione.

Od czego zależy miarkowanie kary umownej?

Z orzeczenia Sądu Najwyższego wynika przede wszystkim, że nie istnieje zamknięty katalog kryteriów, które mogą prowadzić do zmniejszenia kary umownej. Przeciwnie, katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary jest otwarty. Oznacza to, że przy ocenie zasadności miarkowania znaczenie mogą mieć różne okoliczności związane z konkretnym przypadkiem.

W konsekwencji nie można wskazać jednej, uniwersalnej reguły, zgodnie z którą określony poziom kary zawsze powinien zostać obniżony o konkretny procent czy do konkretnej kwoty.

Decyzja sądu jest silnie warunkowana okolicznościami konkretnej sprawy.

Czy sąd musi zmniejszyć karę umowną?

Nie. Samo żądanie miarkowania nie oznacza, że kara umowna zostanie obniżona.

Sąd dysponuje zakresem uznania i może zarówno uwzględnić żądanie miarkowania, jak i odmówić redukcji kary. Jeżeli natomiast uzna, że kara powinna zostać zmniejszona, określa zakres tej redukcji.

Właśnie ten element uznania sądu jest jednym z najważniejszych wniosków wynikających z omawianego postanowienia.

Dlaczego okoliczności konkretnej sprawy są tak ważne?

Sąd Najwyższy podkreślił, że decyzja sądu o miarkowaniu albo odmowie redukcji kary jest silnie uzależniona od okoliczności konkretnego przypadku.

W praktyce oznacza to, że ocena zasadności miarkowania nie może być oderwana od konkretnego stosunku umownego i sytuacji, w której doszło do naliczenia kary.

Dlatego przy analizie możliwości zmniejszenia kary umownej kluczowe znaczenie ma nie tylko sama wysokość kary, lecz także całokształt okoliczności sprawy.

Jakie są granice miarkowania?

Górną granicą miarkowania kary umownej jest kwota wskazana w umowie. Kara umowna nie może być zwiększona w stosunku do umówionej. Dolną natomiast granicą jest zero. Oznacza to, że jeżeli sąd dojdzie do przekonania, że w okolicznościach sprawy nawet najmniejsza kara byłaby rażąco wygórowana, to może odmówić jej zasądzenia.

Podsumowanie

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15 lipca 2025 r., I CSK 968/25, potwierdził kilka istotnych zasad dotyczących miarkowania kary umownej:

• miarkowanie kary umownej jest przejawem tzw. prawa sędziowskiego;
• sąd ma pewien zakres uznania przy podejmowaniu decyzji o miarkowaniu;
• sąd może zarówno zmniejszyć karę, jak i odmówić jej redukcji;
• katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary jest otwarty;
• zakres ewentualnego zmniejszenia kary również pozostaje zależny od oceny sądu;
• rozstrzygnięcie jest silnie związane z okolicznościami konkretnej sprawy.

Omawiane orzeczenie podkreśla zatem, że miarkowanie kary umownej wymaga indywidualnej oceny, a nie zastosowania jednego, automatycznego schematu.