Kwestia tego, kto jest wzbogacony w przypadku błędnego przelewu lub omyłkowej spłaty zajęcia egzekucyjnego, wymaga uwzględnienia charakteru środków znajdujących się na rachunku bankowym.

Właścicielem środków jest bank, ale to posiadacz rachunku jest wierzycielem banku, który zgodnie ze stanem rachunku, zasadami wynikającymi z umowy i prawa może żądać realizacji przysługującej mu wierzytelności. Więcej na ten temat można przeczytać tutaj: Twoje konto, środki banku? Własność środków na rachunku i skutek wpisu w historii rachunku.

Czy oznacza to, że w przypadku błędnego przelewu to bank jest bezpodstawnie wzbogacony? Nie. Dla oceny, kto został wzbogacony, decydujące znaczenie ma to, czyim kosztem i na czyją rzecz doszło do przysporzenia.

Dwa warianty błędnego przelewu

Można wyróżnić dwa podstawowe przypadki:

1. jedna osoba, np. w wyniku błędnego wpisania numeru rachunku, przelewa środki innej osobie;
2. bank, wskutek pomyłki przy realizacji zajęcia egzekucyjnego, przekazuje na spłatę zajęcia środki, które nie powinny zostać wydane komornikowi.

W obu przypadkach konieczne jest ustalenie, po czyjej stronie wystąpiło przysporzenie i kto powinien zwrócić uzyskaną korzyść.

Bezpodstawne wzbogacenie i świadczenie nienależne

Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe – do zwrotu jej wartości.

Przesłankami bezpodstawnego wzbogacenia są zatem:

1. uzyskanie przez daną osobę korzyści majątkowej kosztem innej osoby;
2. brak podstawy prawnej do nabycia tej korzyści.

Uzyskanie korzyści może nastąpić nie tylko wskutek zachowania osoby zubożonej. Może być również skutkiem zachowania osoby trzeciej, w tym omyłkowego przeniesienia przez bank pieniędzy z rachunku jednej osoby na rachunek drugiej.

Korzyść majątkowa może natomiast polegać nie tylko na zwiększeniu aktywów. Może nią być również zmniejszenie pasywów, a więc zmniejszenie istniejącego długu lub zaoszczędzenie wydatków. Korzyść musi przy tym mieć charakter majątkowy, a więc być zdatna do przeliczenia na pieniądze.

Szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia jest instytucja świadczenia nienależnego, uregulowana w art. 410 § 2 k.c. Przepis ten wskazuje przypadki, w których można żądać zwrotu świadczenia, a więc sytuacje, w których brak jest podstawy prawnej wzbogacenia.

Jeżeli wzbogacenie wynika ze świadczenia i nie zachodzi żaden z przypadków opisanych w art. 410 k.c., nie jest możliwe wykazanie braku podstawy prawnej wzbogacenia w rozumieniu art. 405 k.c. Przy świadczeniu nienależnym nie ma więc potrzeby odrębnego ustalania przesłanki braku podstawy prawnej wzbogacenia. Konieczne jest natomiast stwierdzenie istnienia nienależnego świadczenia w znaczeniu, jakie temu pojęciu nadaje kodeks cywilny.

Kto jest wierzycielem i dłużnikiem w stosunkach trójstronnych?

Ustalenie stron zobowiązania restytucyjnego może być szczególnie istotne w stosunkach trójstronnych, gdy w przekazaniu środków uczestniczą m.in. bank, posiadacz rachunku oraz wierzyciel.

W takiej sytuacji wierzycielem jest ten, którego prawa stały się gospodarczym źródłem wzbogacenia, natomiast dłużnikiem jest ten, którego majątek uległ zwiększeniu.

W stosunkach trójstronnych decydujące znaczenie ma zatem nie to, kto płacił i kto świadczenie otrzymał, lecz to, czyim kosztem i na czyją rzecz nastąpiło świadczenie.

Jeżeli majątek wierzyciela nie uległ zmianie, ponieważ jego aktywo w postaci roszczenia o zapłatę przekształciło się wskutek spłaty w aktywo o równoważnej wartości w postaci środków pieniężnych, nie można mówić o jego wzbogaceniu. Inaczej przedstawia się sytuacja posiadacza rachunku, z którego prowadzona jest egzekucja.

Jeżeli bank przekazał środki na spłatę zajęcia, a następnie przywrócił saldo rachunku do stanu sprzed spłaty, sytuacja posiadacza rachunku ulegnie poprawie. Mimo że saldo rachunku pozostało takie samo, wygasła część jego pasywów, czyli dług wobec wierzyciela. Jeżeli nastąpiło to kosztem majątku banku, to właśnie posiadacz rachunku uzyskał korzyść majątkową.

Wzbogacenie może polegać na zmniejszeniu długu

Przy stosowaniu art. 405 k.c. nie można ograniczać oceny wzbogacenia wyłącznie do takich okoliczności jak możliwość zatrzymania środków czy możliwość dysponowania nimi.

Takie podejście prowadziłoby do niezasadnego ograniczenia wzbogacenia wyłącznie do przysporzenia aktywów. Tymczasem korzyść majątkowa może polegać również na zmniejszeniu pasywów, czyli istniejących długów.

Ma to szczególne znaczenie przy omyłkowej spłacie zajęcia egzekucyjnego. Jeżeli bank przekazał środki na spłatę długu, a następnie przywrócił saldo rachunku do poprzedniego poziomu, posiadacz rachunku nie uzyskał dodatkowych pieniędzy, którymi mógłby swobodnie dysponować. Uzyskał jednak inną korzyść – jego dług został zmniejszony.

Nie można więc mówić o bezproduktywnym zużyciu przysporzenia. Wzbogacenie polegało bowiem na pomniejszeniu pasywów dłużnika, czyli długu egzekwowanego przez komornika, a nie na aktywnym przysporzeniu w postaci udostępnienia pieniędzy, które mogłyby następnie zostać zużyte lub zatrzymane.

Wariant pierwszy – błędny przelew na rachunek innej osoby

W pierwszym wariancie jedna osoba, np. wskutek błędnego wpisania numeru rachunku, przelewa środki na rachunek innej osoby.

Podmiotem wzbogaconym, a tym samym zobowiązanym do zwrotu, jest w takiej sytuacji posiadacz rachunku, na który wpłynęły środki. Jego wierzytelność wobec banku o wypłatę środków zwiększyła się wskutek błędnego przelewu, a co do zasady tylko posiadacz rachunku może dokonać jego obciążenia, np. poprzez przelew zwrotny.

Właśnie w tym celu posiadacz rachunku, który dokonał błędnego przelewu, może zwrócić się do swojego banku o zwrócenie się za pośrednictwem banku odbiorcy o zwrot środków na anonimowy rachunek, a w razie braku oddania środków – o wskazanie danych osobowych posiadacza rachunku, celem dochodzenia zwrotu (art. 143a ust. 1 ustawy o usługach płatniczych).

Sytuacja nie zmienia się również wtedy, gdy środki z błędnego przelewu zostaną wykorzystane do spłaty zajęcia.

Środki pochodzące z błędnego przelewu nie są wyłączone z mocy ustawy spod egzekucji. W dalszym ciągu wzbogaconym pozostaje posiadacz rachunku, na który wpłynęły środki. W wyniku ich przekazania komornikowi, a następnie wierzycielowi, dochodzi bowiem do zmniejszenia pasywów tej osoby – kosztem majątku osoby trzeciej, która dokonała błędnego przelewu.

Wariant drugi – bank omyłkowo spłaca zajęcie

W drugim wariancie wzbogaconym jest posiadacz rachunku, z którego prowadzona jest egzekucja.

Sytuacja majątkowa wierzyciela nie uległa zmianie. Wierzyciel posiadał wierzytelność o zapłatę określonej kwoty, którą na jego rzecz egzekwował komornik. Po wyegzekwowaniu środków wierzytelność ta zmieniła się w środki pieniężne, ale o ekwiwalentnej wartości.

Inaczej wygląda sytuacja dłużnika. Jeżeli bank omyłkowo przekazał środki na spłatę zajęcia, a następnie przywrócił saldo rachunku do stanu sprzed spłaty, saldo rachunku dłużnika nie uległo zmianie. Jednocześnie zmniejszyła się jednak wartość jego długów.

To właśnie oznacza przysporzenie majątkowe w postaci zmniejszenia pasywów. Korzyść dłużnika powstała kosztem majątku banku, dlatego to posiadacz rachunku jest podmiotem bezpodstawnie wzbogaconym.

Podsumowanie

W przypadku błędnego przelewu lub omyłkowej spłaty zajęcia nie można poprzestać na ustaleniu, kto faktycznie otrzymał pieniądze. Konieczne jest ustalenie, czyj majątek został zwiększony i czyją sytuację majątkową poprawiło dane świadczenie.

Kiedy środki trafiają omyłkowo na rachunek innej osoby, wzbogaconym jest posiadacz tego rachunku (odbiorca przelewu). Jeżeli środki zostaną następnie przekazane na spłatę jego zadłużenia, wzbogacenie nadal istnieje i polega na zmniejszeniu pasywów.

Gdy bank omyłkowo przekaże środki na spłatę zajęcia, a następnie przywróci saldo rachunku dłużnika do poprzedniego poziomu, również dochodzi do zmniejszenia pasywów posiadacza rachunku. Korzyść ta powstaje kosztem majątku banku.

Dlatego w obu sytuacjach zasadnicze znaczenie ma nie samo fizyczne przekazanie pieniędzy, lecz skutek tego działania. Bezpodstawne wzbogacenie może polegać nie tylko na uzyskaniu dodatkowych aktywów, ale również na zmniejszeniu istniejących zobowiązań.